We spraken Herman Daems, topman van GIMV en BNP Paribas Fortis eind 2010 net nadat Europa en het Internationaal Muntfonds een fors reddingsplan hadden moeten uittekenen voor Ierland en nadat in Antwerpen definitief het doek viel over de Belgische vestiging van Opel. Toch is één van de belangrijkste stemmen in het Belgische ondernemingsland niet pessimistisch. “We zullen de komende jaren nood hebben aan leiders die terug oog hebben voor de basiswaarden en die daar goed mee kunnen omgaan.Vóór 2008 waren we een beetje in een verpakkingseconomie aan het leven. Ik bedoel daarmee dat er te veel aandacht uitging naar randfenomenen terwijl men de inhoud, die toch altijd dezelfde is om op een succesvolle manier te ondernemen, uit het oog had verloren. We zullen weer met meer zorg naar de risico’s moeten kijken. Maar daarmee wil ik niet gezegd hebben dat we ons moeten laten verlammen. Succesvol ondernemen en zo de fundamenten leggen voor een gezonde economie is altijd een kwestie van evenwicht en meer en meer ook van goede omkadering en begeleiding.”
Van visionaire leiders naar goede bestuurders
Wat er het jongste decennium op alle vlakken is gebeurd, pleit volgens Herman Daems voor meer bescheidenheid. We hebben ook in 2010 gezien dat de mens niet opgewassen is tegen de grillen van de natuur. En dat de instituten die hem lang houvast hebben geboden – denk maar aan de politiek en de kerk – ook grotendeels van hun voetstuk zijn gevallen. Sommige ondernemers slaakten ook een luide alarmkreet over de economie. “Vlaanderen zakt weg in zelfgenoegzaamheid. Het is de wet van de remmende voorsprong. Niemand is er alert op dat de tijden veranderd zijn en dat de politiek moet ingrijpen. Ik zie de toekomst van mijn kinderen niet in Vlaanderen, maar in het buitenland”, verklaarde VOKA-topman Peter Leyman in september 2010. Waarna ook Jos Vaesen, de Limburgse ondernemer die bekend is van zijn vroegere functie als voorzitter van voetbalclub Racing Genk, een bijzonder donker beeld schetste van de toekomst van de Vlaamse economie, omdat die haar concurrentiekracht dag na dag ziet afbrokkelen. “Ik ben niet zo’n zwartkijker”, zegt Herman Daems. “Ik ben het er wel mee eens dat uit het lesje in bescheidenheid dat we de jongste jaren hebben gekregen is gebleken dat de tijd van de grote visionaire leiders achter de rug is en dat we nu vooral nood hebben aan leiders die goede bestuurders zijn, en die weten wat de basis is van een gezonde economie. Let op! Daarmee wil ik niet gezegd hebben dat ze alleen maar moeten consolideren wat er is. Er blijft ook een grote nood aan vernieuwende ideeën, bijvoorbeeld om mee op de kar te kunnen springen van de zogenaamde groene economie. Efficiënt leiderschap vereist dat men durft vooruit kijken en durft anticiperen. Dat geldt niet alleen voor Europa en de Verenigde Staten in het algemeen, maar ook voor België in het bijzonder. Als klein land moeten we het hebben van de export. Niet verder kijken dan de eigen kerktoren is dus sowieso uit den boze. We moeten zeker oog hebben voor de concurrentiekracht, maar we moeten ook beseffen dat die niet alleenzaligmakend is. Tegelijk moeten we alle middelen in stelling brengen om de concurrentiekrachthandicap weg te werken.” Herman Daems zegt dat we een voorbeeld kunnen nemen aan Duitsland, onze belangrijkste handelspartner. “Dat land was tien jaar geleden de zieke man van Europa, om maar eens beeldspraak te gebruiken die ondertussen populair is geworden, maar er zijn toen maatregelen genomen waar het land nu de vruchten van plukt. Maar dat betekent ook niet dat we ons klakkeloos moeten spiegelen aan het land van Angela Merkel. De Duitse economie is naar mijn oordeel immers te sterk op export gericht. We moeten uitgaan van onze eigen specifieke situatie en als klein doorvoerland dus onder meer inzetten op logistiek. Dat is wat ik bedoel met een no-nonsense aanpak: de basis goed doen en accuraat, soepel en anticipatief beleidsmaatregelen durven nemen met het oog op de lange termijn.”
Verlammend politieksysteem
Trapt Herman Daems daarmee geen open deur in? En kunnen de leiders die onze economie in goede banen moeten leiden dat wel nu er toch al sinds 2007 op politiek vlak geen ruimte meer lijkt te zijn om daarvoor het juiste kader te scheppen? “Het klopt dat we ook eens moeten nadenken over onze manier van verkiezingen organiseren”, zegt hij. “Een proportioneel kiesstelsel werkt verlammend en leidt tot een forse versnippering van het politieke landschap die het maken van drastische en duidelijke keuzes enorm bemoeilijkt. Mede daardoor raakte ook het aanvankelijk zo geroemde Nederlandse poldermodel in het slop. In landen als Frankrijk, Duitsland en Engeland maakt de opsplitsing in twee grote politieke kampen, met hoogstens nog “een derde hond” het veel gemakkelijker om een welbepaalde marsrichting te kiezen. In België komt ook de hele ingewikkelde communautaire poespas nog eens om het hoekje kijken. Dan sta je toch jaloers te kijken naar Groot-Brittannië waar na de verkiezingsnederlaag van Labour, David Cameron vijf dagen later al een conservatieve regering op de been had.”
De wereld draait door
Maar over het gebrek aan politieke doortastendheid blijven jammeren heeft niet veel zin. Ondertussen draait de wereld natuurlijk door. “En dat is maar goed ook”, vindt Herman Daems. “De groeilanden met daarbij in de eerste plaats natuurlijk Brazilië, India, China en Rusland, maar stilaan ook een aantal andere landen zoals onder meer Vietnam nemen stilaan het roer van de wereldeconomie over. Maar ook dat is geen reden tot doemdenken. Integendeel zelfs, het is geen slechte zaak, want het verplicht er het westen toe om daar creatief mee om te gaan. Als we beseffen dat we niet het monopolie hebben op het creatief technologische, dan is de sterke ontwikkeling van de groeilanden volgens mij eerder een opportuniteit dan een bedreiging. De voorwaarde is natuurlijk dat we er ons sterk van bewust zijn dat de wereld er nu heel anders uitziet dan tien jaar geleden.” Mensen zoeken inderdaad op alle mogelijke manieren connectie met elkaar en daardoor vervaagt het begrip “grens” elke dag een beetje meer. Er zijn geen barrières meer. Maar die situatie houdt ook enorme opportuniteiten in. Netlog, één van de succesvolste sociale medianetwerken ter wereld, is een initiatief van jonge Belgische ondernemers. Het bewijst dat er in de veranderende wereld ook heel wat mogelijkheden zijn. “Kijk bijvoorbeeld ook maar eens naar het prachtige parcours dat het Vlaamse Instituut voor Biotechnologie al heeft afgelegd”, zegt Herman Daems.“Het komt er wel op aan de brug te slaan tussen de universiteiten die met onderzoek en technologie bezig zijn en de bedrijven. En om diep in het weefsel van de bedrijven door te dringen om zo echt niches te kunnen ontdekken waarop men het ondernemerschap en de bij het universitaire onderzoek verworven kennis kan loslaten.”
Talent heeft begeleiding nodig
Herman Daems is er ook van overtuigd dat onze universiteiten nog voldoende briljante geesten afleveren om morgen de rol van no-nonsense leider op zich te kunnen nemen. “Maar”, zo voegt hij eraan toe, “niemand is een toptalent uit zichzelf. Je ziet het ook in de sport. Hoe begenadigd een atleet in zijn discipline ook is, hij heeft nood aan coaching en begeleiding. Die kan zich zowel situeren op het technische als op het mentale vlak. En dat is een werk van lange adem. Atleten moeten jaren werken om elke keer weer een centimeter hoger of verder te springen, om een tiende van een seconde van hun tijd af te doen. Maar met een goede begeleiding slagen ze daar toch in. Ik denk dat we getalenteerde leiders in het bedrijfsleven dezelfde verregaande coaching moeten geven. En daarvoor is de raad van bestuur, met een aantal onafhankelijke bestuurders die afstand kunnen nemen van het dagelijkse gebeuren en vanuit een breder perspectief kunnen kijken, een uitstekend instrument. De raad van bestuur kan met andere woorden de coachingrol op zich nemen en het ondernemerstalent begeleiden en naar sterke prestaties leiden. Ik ben ervan overtuigd dat we door veel sterker op het begeleidingsaspect te werken dan nu het geval is, tot zeer mooie resultaten kunnen komen. Dat talenten zich zo sterker kunnen ontplooien en kunnen uitgroeien tot de no-nonsense leiders waaraan de economie en de maatschappij nu nood hebben. De tijd dat een bedrijfsleider het allemaal alleen aankon, ligt gezien de almaar toenemende complexiteit wel achter de rug. Net zoals er toenemende nood is aan externe coaching is er intern ook een grotere nood aan meer teamwerk. De financiële instellingen zijn voor een stuk in de problemen geraakt omdat ze onvoldoende beseften dat ze voor het besturen van hun organisaties, die meer en meer te vergelijken zijn met de complexe A-380 vliegtuigen, niet alleen een goede piloot nodig hadden, maar ook technici die perfect alle hendeltjes in hun cockpit konden bedienen.”
Nood aan vakkennis én helikoptervisie
Herman Daems ziet de toekomst al bij al niet somber in. Ook omdat hij gelooft in de toekomstige generatie. “Ik huil niet met de wolven mee”, zegt hij, “die alleen maar ongeïnteresseerde jongeren zien. Ik ben ook professor en zie ook studenten die niet passief zijn en die wel degelijk dingen doen. Ik vind ze wel nogal braaf. We hebben duidelijk nood aan meer intellectueel debat op het scherp van de snee. Maar als jongeren erin slagen om eerst een goede vakkennis te verwerven en daarbij ook leren hoe ze met een aantal tools moeten omgaan en daarna ook hun specialistische kennis verbreden naar het algemene domein, dan kunnen ze ver komen. Het komt erop aan vakkennis te combineren met helikoptervisie en te beseffen dat er in elk domein dat je als leider moet kunnen bespelen specialisten zijn die je goed kunnen begeleiden. In dat geval krijgen we weer ondernemers die alles wat met de inhoud te maken heeft, in goede banen leiden en die de verpakkingseconomie van een paar jaar geleden ver achter zich kunnen laten.” En hoe moeten ze omgaan met de zwarte zwaan, het totaal onverwachte, waarvan de jongste jaren een aantal keer is gebleken dat het zich toch kan voordoen? “Er zijn inderdaad zaken die niet te voorspellen zijn”, besluit Herman Daems filosofisch. “Maar ik vergelijk het graag met een autoritje door de bergen. Je ziet ook nooit wat er achter de volgende haarspeldbocht kan opduiken. Maar dat betekent niet dat je niet door kunt rijden. Het komt er alleen op aan dat met de nodige voorzichtigheid te doen.”
“Het proportioneel kiesstelsel in Nederland en België werkt verlammend. Zelfs het eerder zo geroemde Poldermodel van onze noorderburen kwam er door onder druk.”